Dokumentu sira kona Rezistensia Timor nian


"Arkivu Rezistensia no Identidadi Nasionál"

José Mattoso

Prof. José Mattoso iha ukur ne’e be fo dokumentu Rezistensia nian hodi buka ninia identidadi

Problema boot kona kultura rai sira ne’e be sai hosi kolonia maka, hanesan hatene, hakarak hatene ninia identidadi. Rai sira ne’e barak liu hetan sira nia ketan sira ne’e be país sira ne’e be uluk ukun tau ketan. Ketan sira ne’e, dala barak, la han malu ho klibur etnik sira; ketan sira sai hosi lia ne’e be sira hakotu katak di’ak ba eropa ninia hakarak. Maibé kolonizadór sira nia lisan hela, hanesan sira nia lia no sira nia lisan iha admisntrasaun, rai ketan barak hela metin maski la tuir dalan los. Tan ne’e maka mosu funu iha klibur balu sira leet ne’e be fakar ran ih arai barak iha Afrika no Azia. Barak buka rezolve ho kro’at buat ne’e be hasoru malu tan lisan etnik iha sira nia rain, hodi hetan tulun hosi sira nia rikusoin ka forsa militár la hanesan, hetan tulun ka lae hosi forsa imperialista rai seluk nian ne’e be buka tulun funu ih arai ida nia laran atu bele hetan buat ne’e be sira hakarak.

Timor mos hetan susar ida ne’e. Nia rai ketan maka ida ne’e be forsa koloniál sira tau, terus boot iha funu no aat ne’e be hetan iha ema aat nia okos, ninia guvernu la iha beran atu manán sira ne’e be foti lia hasoru ka lakohi lia ne’e no istrutura administrasaun ne’e be hili ona. Sai tiha hanesan ho milagri ida hosi ema aat nia ukun, oras ne’e sei hatudu katak nia iha identidadi ida forti atu rezolve problema iha nia rai laran, tan problema etnik no politik, atu hametin kultura ida nian rasik iha kultura boot sira ne’e be hale’u nia, liu-liu Indonesia no Australia nian.

Povu tomak apoia ukun rasik an, hala’o kmanel tebe-tebes: povu maka tahan luta, povu maka fo ema balu ba funu la iha kilat la iha osan la iha beran atu luta iha tinan ruanalu resin haat nia laran hasoru tropa rihun ba rihun ho kilat todan, ne’e be simu treinu hosi potensia militár boot lu iha mundu. Nia maka halo hosi slogan «Pátria ou morte» dalan ida aat tebes los, ne’e be dala rihun ba rihun mosu iha hakribi, oho ema. Fo terus, violasaun. Povu nia hakarak atu ukun rasik an ema hotu hatene, hodi lalikan husu ba sira ne’e be luta katak sira hatene tan sa.

Maibé independensia politik, liu-liu país foun sira, la os buat ida metin los ona. Independensia buat ida ne’e bele bele manán ka lakon. Ho uain ba uain maka abut sei metin. Independensia foun buat ida namlele lerek. Maski buat ne’e be metin hanesan politik, bele lakon ninia kultura. Iha mundu ohin la iha on kolonia, maibé kolonialismu kultura no ekonomik nianbele halo independensia hanesan buat leet ida. Mabé ita sei hein rai ida ne’e be luta hodi terus barak no aten brani ba nia independensia, sei luta oras ne’e ho aten brani atu hametin ninia identidadi kulturál.

Iha buat barak kona identidadi, istoria tomak povu nian, maka importanti liu. Kona Timor, Rezistensia hanesan faktu ida importanti liu iha ninia istoria. Hanesan mos buat ida ne’e be hatudu di’ak liu ema hotu ninia neon. Iha ema hotu nia neon, Timoroan hotu-hotu tama iha ne’e, mosu iha hahalok barak tebe-tebes ne’e be hatudu povu nia hahalok.

Buat sira ne’e bele lakon hosi ema nia hanoin, uainhira la hakerek. Iha rai ida ne’e ho persen 54 ninia emar ho tinan la boot liu 15, bele lakon iha tinan balu nia laran. Timoroan sira hakarak, duni, iha nweonmetin katak sira hakarek ukun rasik an, sira sei hakerek ho lais istoria kona ninia luta. La bele karik hakerek hotu dala ida de’it, iha tinan balu nia laran, sei rai didi’ak ninia sasin sira ne’e be hakerek ona (no mos sasin barak ne’e be ema hateten, hodi grava via video ka iha kasete). Arkivu Rezistensia, hala’o ho foto no dokumentu sira hekerek no grava ne’e be bele halibur, tuir Prezidenti Xanana Gusmão ninia hakarak no nia tulun, nia knaar mak soi tatemin kona hahalok povu tomak nian katak Timor-Leste moris hanesan rai independenti ida.

Tan tau ema barak no buatteknk barak ba knaar ida ne’e, Fundação Mário Soares hanoin katak nia halo sirbisu ida importanti tebes ba Timor-Leste. Fundação nia tulun importanti tebes atu soi dokumentu importanti, tan di’ak Comando da Luta no dokumentu tomak, kona buat ne’e be importanti, ba tinan 1991 to’o 1999, maibé la kleur bele lakon tiha, tan fatin rai b ala dun di’ak. Fundação halibur dokumentu barak hosi fatin barak atu bele hato’o malu, ho dokumentu sira hosi tinan 1975 to’o 1991, buat sira ne’e be simu hosi arkivu Comando da Luta nian. Fundação harí kondisaun di’ak atu dokumentu ne’e bele interpreta tuir istoria maibé pratik no lais. Hela de’it atu hili dokumentu sira ne’e be iha buat sensível liu, sira ne’e bele fo sai de’it liha tinan ruma nia laran. Ne’e problema politik ida ne’e be politik Timor-Leste nian maka sei dehan katak oin sa.

Maibé Dokumentu Rezistensia Timor nian la sai de’it hosi matan ida ba Istoria no Timor-Leste ninia identidadi. Povu nia rezistensia buat ida ne’e importanti tebes iha Istoria kontemprania nian. Iha istoria la iha ida hanesan ne’e be povu ninia hahalok sai hanesan politik ida iha mundu, iha ne’e bele istuda didi’ak sahin ki’ik ka boot. Buat hirak ne’e tama iha tatemin ema tomak iha mundu.

José Mattoso



   Página 1 de 1  



| Arkivu & Muzeu Rezistensia Timor nian | Kronolojia | Dokumentu sira kona Rezistensia Timor nian  | Asua'in ba libertasaun nasional | Fundação Mário Soares | Multimedia | Testu sira | Tulun | Liafoun sira hosi Timor-Leste | Links | Mapa Site nian | 

Valid CSS! Valid HTML 4.01 Transitional